Je hebt waarschijnlijk al de vermelding «duurzame landbouw» op een marktkraam, in een supermarktschap of op de website van een lokale producent zien staan. Maar wat betekent dat nu concreet? Is het een officieel label? En vooral, waarin verschilt het van biologische landbouw of conventionele landbouw?
Deze gids geeft een overzicht van alles wat u moet weten over duurzame landbouw: de oorsprong, de principes, het wettelijke kader, de voordelen en de beperkingen, en wat dit voor u als consument betekent.
Wat is duurzame landbouw?
Duurzame landbouw is een productiemethode in de landbouw die streeft naar drie doelstellingen: economische prestaties van de boerderij, respect voor het milieu en de voedselveiligheid van producten. Met andere woorden, het gaat erom efficiënt te produceren, terwijl de impact van landbouwpraktijken op de bodem, het water, de biodiversiteit en de gezondheid wordt beperkt.
De term verscheen in Frankrijk in de jaren 1990, in een context van hevige kritiek op de intensieve landbouw. Gezondheidscrises (gekke koeienziekte, dioxine), vervuiling van het grondwater door nitraten, verdwijning van bestuivende insecten: de excessen van het productivistische model roepen vragen op. De duurzame landbouw presenteerde zich toen als een middenweg tussen de gangbare landbouw en de biologische landbouw.
In 2002 werd bij een officieel decreet «redelijke productiemethoden in de landbouw» gedefinieerd als de inzet door de exploitant van technische middelen en praktijken die voldoen aan de milieu-, gezondheids- en dierenwelzijnsvereisten, op het geheel van zijn bedrijf. Een nationaal referentiekader met 103 eisen werd gecreëerd om de aanpak te stroomlijnen.
Grote principes van geïntegreerde landbouw
Duurzame landbouw rust op verschillende fundamentele pijlers die de dagelijkse praktijken van de boer begeleiden.
Gericht inzetten van middelen
Het centrale principe is om de doses en frequentie van het gebruik van meststoffen, pesticiden en diergeneesmiddelen aan te passen aan de werkelijke behoeften van de gewassen of dieren. In plaats van een systematische behandeling volgens een vast schema toe te passen, baseert de boer zich op observaties in het veld, bodemanalyse en interventiedrempels om te beslissen of ingrijpen noodzakelijk is, en met welke intensiteit. Dit wordt soms precisielandbouw genoemd.
Voorkomen is beter dan genezen
Voordat de boer in de geïntegreerde landbouw tot chemische behandeling overgaat, geeft hij de voorkeur aan preventieve methoden: gewasrotatie om de cycli van ziekten en plagen te doorbreken, keuze van natuurlijk resistente variëteiten, mechanisch wieden en het behoud van een levende bodem die zichzelf kan verdedigen. Deze praktijken maken deel uit van een logica die dicht bij de permacultuur, die geïnspireerd is door de werking van natuurlijke ecosystemen om duurzame landbouwsystemen te ontwerpen.
Bescherm de natuurlijke hulpbronnen
Duurzame landbouw besteedt bijzondere aandacht aan het behoud van bodem, water en biodiversiteit. Dit gebeurt door de aanleg van grasstroken langs waterlopen, het behoud van heggen en bosjes, de beperking van erosie door bodembedekkingstechnieken, en een zuinig beheer van de irrigatie.
Kwaliteit en traceerbaarheid waarborgen
De aanpak omvat ook een hygiëneaspect: de exploitant moet de traceerbaarheid van zijn producten waarborgen en zijn praktijken documenteren. Het doel is om elke beslissing te kunnen rechtvaardigen en de consument een product te garanderen waarvan het verhaal bekend is.
Van duurzame landbouw naar HVE-certificering
Hoewel het concept van duurzame landbouw in 2002 officieel werd erkend, is het regelgevend kader sindsdien geëvolueerd. De kwalificatie «duurzame landbouw» werd geleidelijk vervangen door milieucertificering van landbouwbedrijven, die na de Grenelle de l'Environnement in 2007 werd ingevoerd.
Deze certificering werkt in drie progressieve niveaus.
Le niveau 1 voldoet aan de naleving van de basisregelgeving inzake milieubescherming. Het is de minimale basis die elke exploitatie moet naleven. Het geeft recht op geen enkele bijzondere commerciële waardering.
Le niveau 2 legt de implementatie van praktijken op die verder gaan dan wettelijke verplichtingen op verschillende gebieden: beheer van inputs, biodiversiteit, waterbeheer. Dit niveau heeft in wezen de geest van de oude kwalificatie in geïntegreerde landbouw overgenomen.
Le niveau 3 is de bekendste: het is de certificering Hoge Milieuwaarde (HVE). Het is gebaseerd op meetbare prestatiestromen op vier gebieden: biodiversiteit (behoud van heggen, bermen, bosjes), gewasbeschermingsstrategie, bemestingsbeheer en irrigatiebeheer. Meer dan 35.000 boerderijen werden in 2023 gecertificeerd als HVE in Frankrijk, met een sterke vertegenwoordiging in de wijn-, fruit- en groentesectoren.
Om u beter wegwijs te maken in de verschillende voedselcertificeringen, ons artikel over de belangrijkste voedseletiketteringen Noem elk acroniem en wat het werkelijk garandeert.
Boerenlandbouw versus biologische landbouw: wat zijn de verschillen?
Dat is de vraag die veel consumenten zich stellen, en de verwarring is vaak groot. Beide benaderingen delen de wens om de impact van de landbouw op het milieu te verminderen, maar ze werken niet op dezelfde manier of met hetzelfde niveau van eisen.
Wat hen fundamenteel onderscheidt
Biologische landbouw, gereguleerd door een Europese verordening (EU 2018/848), verboden het gebruik van pesticiden en synthetische chemische meststoffen, evenals ggo's. Het is een resultaatsverbintenis, gecontroleerd door jaarlijkse controles van erkende certificeringsinstanties. Het AB-label of het Europese sterrenblad garandeert deze naleving.
De duurzame landbouw, daarentegen, verhindert niet synthetische chemische producten. Ze moedigt aan om het gebruik ervan te verminderen en ze doelgericht te gebruiken, maar het gebruik ervan blijft toegestaan wanneer de boer van mening is dat er geen effectief alternatief is. Het is een inspanningsverplichting, geen resultaat. Het gaat erom beter te presteren dan de conventionele landbouw, maar zonder de beperkingen van biologische landbouw te bereiken.
Wat dit voor de consument verandert
In de praktijk kan een product van duurzame landbouw of gecertificeerd HVE sporen van synthetische pesticiden bevatten, wat niet het geval is bij een biologisch product. De HVE-certificering betreft de hele boerderij (zijn praktijken, zijn agro-ecologische evenwichten), terwijl het biologische label het product en de hele verwerkingsketen betreft.
Desondanks sluiten de twee benaderingen elkaar niet uit. Een boerderij kan zelfs zowel biologisch als HVE gecertificeerd zijn, aangezien beide benaderingen elkaar aanvullen. Veel producenten die arrondissementsrechtbank beoefenen een duurzame landbouw zonder keurmerk, met aanzienlijke inspanningen op het gebied van pesticiden, vruchtwisseling en biodiversiteit. Door rechtstreeks met hen in gesprek te gaan, tijdens de directe verkoop, kunnen we hun praktijken begrijpen die verder gaan dan logo's.
In één oogopslag
| Criterium | Duurzame landbouw / HVE | Biologische landbouw (AB) |
|---|---|---|
| Chemische bestrijdingsmiddelen | Toegestaan, beperkt en gericht gebruik | Verboden |
| GGO | Geautoriseerd | Verboden |
| Kunstmest | Toegestaan, geoptimaliseerde dosering | Verboden |
| Regelgevend kader | Franse milieucertificering | Europese verordening |
| Type van verplichting | Middelen | Resultaten |
| Logo herkend | Logo HVE (niveau 3) | Logo AB / Sterrenvel EU |
| Certificering over | De exploitatie | Het product en de sector |
Om verder te komen in het begrip van de labels en waarderende vermeldingen, met name het verschil tussen AOP en AOC, aarzel dan niet om onze speciale gids te raadplegen.
De voordelen van duurzame landbouw
Ondanks de kritiek die het oproept, biedt geïntegreerde teelt diverse voordelen, zowel voor boeren als voor consumenten en het milieu.
Voor de boer
Door de inzet van productiemiddelen te optimaliseren, kunnen de productiekosten worden verlaagd. Door minder chemicaliën te gebruiken en de bemesting nauwkeurig af te stemmen op de behoeften van de bodem, realiseert de landbouwer besparingen die kunnen worden geherinvesteerd in duurzamere apparatuur of methoden. Gewasrotatie en bodembedekkers verbeteren de bodemvruchtbaarheid op de lange termijn, wat toekomstige opbrengsten veiligstelt.
De aanpak is ook toegankelijker dan biologisch. De overgang naar biologische landbouw impliceert vaak een ombouwperiode van twee tot drie jaar (zonder gedurende die tijd van het label te kunnen profiteren), tijdelijk lagere opbrengsten en hoge certificeringskosten. Duurzame landbouw maakt een geleidelijkere evolutie mogelijk, waardoor deze realistischer is voor een groter aantal bedrijven.
Voor het milieu
Hoewel de winst minder spectaculair is dan bij de biologische landbouw, maken verantwoorde landbouwpraktijken het mogelijk om het gebruik van bepaalde productiemiddelen met 20 tot 40 % te verminderen, afhankelijk van het gewas en de omstandigheden. Het behoud van heggen, wetlands en ecologische corridors draagt bij aan het behoud van de biodiversiteit. En een verantwoorde waterbeheer beperkt de onttrekking aan het grondwater.
Voor de consument
Producten die voortkomen uit een duurzame landbouw worden over het algemeen tegen een meer toegankelijke prijs verkocht dan biologische producten, terwijl ze een hogere kwaliteit bieden dan niet-geëngageerde conventionele landbouw. Het kopen van deze producten in korte keten, rechtstreeks bij de producent maakt het bovendien mogelijk om het aantal tussenpersonen te verminderen en de lokale, verantwoorde landbouw te ondersteunen.
De beperkingen en kritiek
Het zou onvolledig zijn om te spreken over duurzame landbouw zonder de kritiek aan te snijden die erop wordt geuit, vaak op legitieme gronden.
Een begrip dat tegenwoordig geen strikt kader kent
Sinds de officiële kwalificatie «duurzame landbouw» is verdwenen en vervangen door de milieucertificering, is de betekenis van de term vaag geworden. Veel spelers gebruiken de term in hun communicatie om aan te geven dat ze «aandacht besteden» aan het milieu, zonder dat dit wordt onderbouwd door verifieerbare specificaties of controles door een onafhankelijke instantie. De consument moet dus waakzaam blijven en onderscheid maken tussen wat gecertificeerd is (HVE, AB) en wat louter marketingpraat is.
Eisen die soms als ontoereikend worden beschouwd
Het HVE-label roept zelf ook discussie op. Verschillende NGO's en onderzoekers wijzen erop dat het mogelijk is om de certificering te verkrijgen zonder significante vermindering van het pesticidengebruik. Het Office français de la biodiversité (Franse Bureau voor Biodiversiteit) heeft de opdracht gekregen om de werkelijke milieuprestaties van het systeem te evalueren, en de criteria zijn in november 2022 aangescherpt naar aanleiding van deze kritiek.
Het risico op verwarring met biologische producten
Voor de drukke consument is het onderscheid tussen HVE en bio niet altijd even duidelijk. Beide logo's bestaan naast elkaar in het schap, en het eerste kan ten onrechte worden beschouwd als hetzelfde te garanderen als het tweede. Daarom is het nuttig om vertrouwd te raken met de belangrijkste voedseletiketteringen om weloverwogen keuzes te maken.
Hoe herken je een product dat afkomstig is uit duurzame landbouw?
Of het nu in het schap ligt of op een marktkraam, hier zijn enkele concrete aanwijzingen om u op weg te helpen.
Zoek het logo HVE op de verpakking. Dit is momenteel de enige officiële en gecertificeerde indicator die aantoont dat op het bedrijf gecontroleerde milieuvriendelijke werkwijzen worden toegepast. Het logo is groen en draagt de vermelding «Afkomstig van een bedrijf met een hoge milieuwaarde».
Pas op voor vage vermeldingen zoals «duurzame landbouw», «milieuvriendelijk» of «duurzaam» zonder verwijzing naar een duidelijke specificatie of certificerende instantie. Deze termen zijn juridisch niet bindend.
En een arrondissementsrechtbank, stel de vraag rechtstreeks aan de producent. Vraag hem hoe hij omgaat met behandelingen, of hij aan vruchtwisseling doet, hoe hij de biodiversiteit op zijn bedrijf onderhoudt. Producenten die zich inzetten, delen hun praktijken over het algemeen graag.
En over het algemeen, leer de data en labels op de producten die je koopt te ontcijferen. Bijvoorbeeld, de verschil tussen DLC en DDM is essentieel om te voorkomen dat nog perfect eetbaar voedsel wordt weggegooid.
Samengevat
Verantwoorde landbouw is een pragmatische aanpak die gericht is op een meer verantwoordelijke productie, door het gebruik van chemische middelen te verminderen en natuurlijke hulpbronnen te beschermen, zonder even ver te gaan als biologische landbouw. Hoewel de officiële kwalificatie is verdwenen, is de geest ervan terug te vinden in de milieucertificering en met name in het HVE-label.
Voor de consument blijft de beste manier om wegwijs te geraken zich te informeren over de labels, korte ketens te verkiezen waar mogelijk en in gesprek te gaan met de producenten. Door te begrijpen wat er achter elk product schuilgaat, maak je de beste keuzes voor je gezondheid, voor het milieu en voor de lokale economie.
